ไฟฉุกเฉิน เลือกยังไงให้ผ่านกฎหมายอาคาร ครบเรื่องเวลาสำรองไฟ ตำแหน่งติดตั้ง และเช็กลิสต์ตรวจอาคาร

ไฟฉุกเฉิน เป็นอุปกรณ์ที่แทบทุกอาคารต้องมีตามกฎหมาย แต่ก็เป็นอุปกรณ์ที่ “ติดไว้แล้วแต่ใช้ไม่ได้จริง” มากที่สุดชิ้นหนึ่ง เพราะหลายหน้างานเลือกจากราคาเป็นหลัก ติดในตำแหน่งที่ไม่ครอบคลุมทางหนีไฟ หรือแบตเตอรี่เสื่อมไปนานแล้วโดยไม่มีใครรู้ พอถึงวันตรวจอาคารประจำปีหรือเกิดไฟดับจริง ถึงพบว่าโคมที่ติดไว้ไม่ผ่านเกณฑ์ บทความนี้ W.L. Lighting สรุปให้ครบว่ากฎหมายและมาตรฐานในไทยกำหนดอะไรบ้าง ต้องดูสเปกตรงไหน คำนวณจำนวนโคมอย่างไร และมีเช็กลิสต์ให้ตรวจก่อนผู้ตรวจอาคารมาถึง

กฎหมายและมาตรฐานที่บังคับเรื่องไฟฉุกเฉิน

ระบบไฟส่องสว่างฉุกเฉินในไทยไม่ได้ถูกกำหนดด้วยกฎหมายฉบับเดียว แต่มาจากกฎหมายหลายชั้นที่ทับซ้อนกัน โดยหลัก ๆ มี 3 กลุ่มที่เจ้าของอาคาร ผู้รับเหมา และผู้ออกแบบต้องรู้จัก

1. กฎกระทรวงตาม พ.ร.บ.ควบคุมอาคาร

กฎกระทรวงที่ออกตาม พ.ร.บ.ควบคุมอาคาร พ.ศ. 2522 (เช่น กฎกระทรวงฉบับที่ 33 สำหรับอาคารสูงและอาคารขนาดใหญ่พิเศษ และกฎกระทรวงฉบับที่ 39 สำหรับอาคารทั่วไป) กำหนดให้อาคารที่เข้าข่าย เช่น อาคารสูง อาคารขนาดใหญ่ โรงแรม โรงงาน โรงมหรสพ สถานพยาบาล ห้างสรรพสินค้า หอพัก และอาคารสาธารณะอื่น ๆ ต้องมี ระบบไฟส่องสว่างสำรอง ที่ทำงานอัตโนมัติเมื่อไฟฟ้าหลักดับ เพื่อให้คนในอาคารมองเห็นเส้นทางหนีไฟและออกจากอาคารได้ พร้อมทั้งต้องมีป้ายบอกทางหนีไฟที่มองเห็นได้ชัดเจนตลอดเวลา

2. กฎกระทรวงความปลอดภัยในการทำงาน (กระทรวงแรงงาน)

สำหรับสถานประกอบกิจการ โรงงาน และสำนักงาน กฎกระทรวงกำหนดมาตรฐานความปลอดภัยเกี่ยวกับการป้องกันและระงับอัคคีภัยกำหนดให้นายจ้างจัดให้มีแสงสว่างฉุกเฉินและป้ายทางออกในเส้นทางหนีไฟ และต้องดูแลให้ใช้งานได้ตลอดเวลา ซึ่งเป็นสิ่งที่เจ้าหน้าที่ความปลอดภัย (จป.) มักถูกตรวจสอบ

3. มาตรฐาน วสท. — ตัวเลขที่ใช้ออกแบบจริง

กฎกระทรวงบอกว่า “ต้องมี” แต่ตัวเลขว่าต้องสว่างเท่าไร สำรองไฟนานเท่าไร มาจาก มาตรฐานระบบไฟฟ้าแสงสว่างฉุกเฉินและโคมไฟฟ้าป้ายทางออกฉุกเฉินของวิศวกรรมสถานแห่งประเทศไทย (วสท.) ซึ่งผู้ออกแบบและผู้ตรวจสอบอาคารใช้อ้างอิงเป็นหลัก ค่าที่ควรจำได้มีดังนี้

ไฟฉุกเฉินมีกี่แบบ ต่างกันอย่างไร

ในตลาดไทย โคมฉุกเฉินที่ใช้ในอาคารแบ่งได้ 4 กลุ่มหลัก แต่ละกลุ่มตอบโจทย์คนละอย่าง และหลายอาคารต้องใช้ร่วมกันมากกว่าหนึ่งแบบจึงจะครบตามกฎหมาย

สเปกที่ต้องดูก่อนซื้อ 6 ข้อ

1. เวลาสำรองไฟ (Backup time) ต้องระบุชัดว่า 2 ชั่วโมงขึ้นไป

นี่คือข้อที่ทำให้โคมราคาถูกจำนวนมากไม่ผ่านการตรวจ เพราะระบุแค่ “สำรองไฟได้นาน” โดยไม่บอกตัวเลข หรือบอก 2 ชั่วโมงแต่ทดสอบจริงแล้วดับก่อน ให้เลือกรุ่นที่ระบุเวลาสำรองไฟชัดเจนที่กำลังวัตต์เต็ม และควรมีผลทดสอบหรือเอกสารสเปกจากผู้ผลิตประกอบ

2. ชนิดแบตเตอรี่และอายุการใช้งาน

แบตเตอรี่ที่พบในโคมฉุกเฉินมี 3 แบบหลัก คือ ตะกั่ว-กรดแบบปิดผนึก (SLA) ราคาถูก น้ำหนักมาก อายุราว 2–3 ปี, นิเกิล-แคดเมียม (Ni-Cd) ทนความร้อนดี นิยมในป้ายทางออก และลิเธียม (Li-ion / LiFePO4) เบา อายุยาวกว่า แต่ราคาสูงกว่า สิ่งที่ต้องดูไม่ใช่แค่ชนิด แต่คือความจุ (Ah) เทียบกับกำลังวัตต์ของหลอด เพราะเป็นตัวกำหนดว่า 2 ชั่วโมงนั้นทำได้จริงหรือไม่

3. ค่าความสว่าง (ลูเมน) และมุมกระจายแสง

อย่าดูแค่วัตต์ ให้ดูค่าลูเมนที่หลอดให้จริงในโหมดฉุกเฉิน แล้วนำไปคำนวณว่าครอบคลุมพื้นที่ทางเดินได้ยาวเท่าไรที่ 1 ลักซ์ (อ่านวิธีคิดค่าแสงได้ใน วิธีคำนวณความสว่าง (Lux)) หัวโคมที่ปรับมุมได้ช่วยให้ยิงแสงไปตามแนวทางเดินได้ไกลขึ้นแทนที่จะสว่างกองอยู่ใต้โคม

4. ระดับกันน้ำกันฝุ่น (IP) ให้ตรงกับพื้นที่

ทางเดินภายในอาคารทั่วไปใช้ IP20 ได้ แต่ลานจอดรถ ทางเดินภายนอก โรงงานที่มีฝุ่นหรือละอองน้ำ และห้องครัว ควรใช้รุ่น IP65 ขึ้นไป มิฉะนั้นแบตเตอรี่และวงจรจะเสื่อมเร็วมาก

5. ระบบทดสอบตัวเอง (Self-test) และไฟแสดงสถานะ

โคมทุกรุ่นควรมีไฟ LED แสดงสถานะการชาร์จและปุ่มทดสอบ แต่รุ่นที่มีฟังก์ชัน self-test จะทดสอบตัวเองอัตโนมัติเป็นระยะและแจ้งเตือนเมื่อแบตเตอรี่เสื่อม ช่วยลดภาระการเดินตรวจทุกเดือนของอาคารที่มีโคมหลายร้อยจุด

6. เครื่องหมายมาตรฐานและเอกสารประกอบ

ตรวจว่าสินค้ามีเครื่องหมาย มอก. ในส่วนที่บังคับ (เช่น ชุดแปลงไฟ/แบตเตอรี่) หรือมาตรฐานสากลอย่าง CE/IEC และผู้ขายออกเอกสารสเปก ใบรับประกัน และใบกำกับภาษีได้ เพราะเอกสารเหล่านี้คือสิ่งที่ผู้ตรวจสอบอาคารและ จป. จะขอดู

ตารางเปรียบเทียบไฟฉุกเฉินแต่ละประเภท

ตำแหน่งติดตั้งและวิธีนับจำนวนโคม

คำถามที่ทีมงาน W.L. Lighting ได้รับบ่อยที่สุดคือ “อาคารขนาดนี้ต้องใช้โคมฉุกเฉินกี่ตัว” คำตอบไม่ได้มาจากพื้นที่ตารางเมตรอย่างเดียว แต่มาจากเส้นทางหนีไฟ หลักการคือ คนต้องมองเห็นทางจากจุดที่ยืนอยู่ไปจนถึงประตูออกสู่ภายนอกได้ตลอดแนว โดยไม่มีช่วงมืด

จุดที่ต้องมีโคมส่องสว่างฉุกเฉินหรือป้ายทางออกเสมอ

• ประตูทางออกสุดท้ายของอาคาร และประตูหนีไฟทุกบาน (ป้ายทางออกเหนือประตู + โคมส่องสว่างด้านนอกประตู)
• บันไดหนีไฟทุกชั้น ทั้งชานพักและช่วงขั้นบันได
• ทางเดินร่วม ทุกจุดที่ทางเดินเปลี่ยนทิศทางหรือมีทางแยก
• โถงลิฟต์ ห้องเครื่อง ห้องไฟฟ้า ห้องปั๊มดับเพลิง และห้องควบคุม
• บริเวณอุปกรณ์ดับเพลิง แผงแจ้งเหตุ และปุ่มกดแจ้งเหตุเพลิงไหม้
• ห้องน้ำรวมที่ไม่มีแสงธรรมชาติ ลานจอดรถในอาคาร และพื้นที่เปิดโล่งขนาดใหญ่ เช่น โถงห้าง โรงงาน

วิธีประมาณจำนวนโคมอย่างง่าย

ขั้นแรก วาดเส้นทางหนีไฟจากจุดไกลสุดของแต่ละชั้นไปถึงทางออก ขั้นที่สอง ดูข้อมูลระยะส่องสว่างของโคมรุ่นที่จะใช้ (ผู้ผลิตจะระบุว่าที่ความสูงติดตั้งเท่านี้ ครอบคลุมทางเดินได้กี่เมตรที่ 1 ลักซ์) ขั้นที่สาม วางโคมเรียงตามเส้นทางให้แสงซ้อนทับกันเล็กน้อย โดยเพิ่มโคมพิเศษที่บันได ทางแยก และประตูทุกบาน ผลลัพธ์ที่ได้มักมากกว่าที่คิดไว้ตอนแรก เพราะทางเดินยาว 30 เมตรพร้อมทางแยกสองจุดอาจต้องใช้โคมสองหัว 3–4 ตัวและป้ายทางออก 2–3 ป้าย หากไม่แน่ใจ ส่งแบบแปลนชั้นให้ทีมงานช่วยวางตำแหน่งได้ฟรี

สำหรับโครงการที่มีงานไฟภายนอกร่วมด้วย เช่น ลานจอดรถหรือถนนภายในโรงงาน ควรวางแผนระบบไฟสำรองไปพร้อมกับ การเลือกเสาไฟถนนให้เหมาะกับหน้างาน เพราะจุดรวมพลภายนอกอาคารก็ต้องมีแสงสว่างเพียงพอเช่นกัน

การทดสอบและบำรุงรักษาที่กฎหมายกำหนด

โคมที่ผ่านการตรวจในวันติดตั้ง ไม่ได้แปลว่าจะผ่านตลอดไป มาตรฐาน วสท. และแนวปฏิบัติสากลกำหนดรอบการทดสอบไว้ชัดเจน และผู้ตรวจสอบอาคารมักขอดูบันทึกการทดสอบเป็นหลักฐาน

เคล็ดลับจากหน้างานคือ ติดสติกเกอร์ระบุวันติดตั้งและวันเปลี่ยนแบตเตอรี่ไว้ที่ตัวโคมทุกดวง และทำทะเบียนโคมพร้อมหมายเลขจุดติดตั้ง จะทำให้การตรวจประจำปีใช้เวลาน้อยลงมาก และหากอาคารมีโคมจำนวนมาก การเลือกรุ่นที่มี self-test ตั้งแต่แรกจะคุ้มค่ากว่าในระยะยาว

เช็กลิสต์ก่อนตรวจอาคาร

• ทุกประตูหนีไฟและทางแยกมีป้ายทางออกที่สว่างอยู่ และไม่มีสิ่งของบัง
• ทางเดินหนีไฟทุกช่วงมีโคมฉุกเฉินครอบคลุม ไม่มีช่วงมืดเมื่อตัดไฟ
• โคมทุกดวงระบุเวลาสำรองไฟไม่น้อยกว่า 2 ชั่วโมง และผ่านการทดสอบเต็มเวลาภายใน 12 เดือน
• พื้นที่ภายนอก ที่จอดรถ และพื้นที่เปียกใช้รุ่น IP65 ขึ้นไป
• มีบันทึกการทดสอบรายเดือนและรายปี พร้อมทะเบียนวันเปลี่ยนแบตเตอรี่
• มีเอกสารสเปก ใบรับประกัน และเครื่องหมายมาตรฐานของสินค้าครบ
• โคมที่ไฟสถานะดับ กะพริบผิดปกติ หรือติดไม่ถึงเวลา ได้รับการเปลี่ยนแล้ว

ไฟฉุกเฉินแนะนำจาก W.L. Lighting

สินค้าที่ทีมงานแนะนำสำหรับอาคารทั่วไป ได้แก่ โคมไฟฉุกเฉินแบบสองหัว สำหรับทางเดินและบันได คู่กับ ป้ายไฟทางออกฉุกเฉิน เหนือประตูหนีไฟ และ โคมสองหัวรุ่นประหยัด EPD-209 สำหรับสำนักงานและร้านค้าที่ต้องการเกณฑ์ 2 ชั่วโมงพอดี กดที่การ์ดเพื่อดูสเปกและราคาได้เลย

Dyno LFG-12P4Tโคมสองหัว LED 12W×2 (2×600 lm) สำรองไฟ 4 ชม.฿1,650ดูสินค้า

Dyno X2H-S10N-1Bป้ายไฟทางออกฉุกเฉินแบบ Slim 1 ด้าน ติดผนัง แบต LiFePO4฿1,450ดูสินค้า

Dyno EPD-209 (SD)โคมสองหัว LED 2×9W แสงวอร์ม สำรองไฟ 2 ชม. ปรับความสว่าง 4 ระดับ฿1,255ดูสินค้า

ดูสินค้าทั้งหมดได้ที่หมวดโคมฉุกเฉินและป้ายทางออก และหากกำลังวางระบบไฟสำนักงานทั้งชุด ลองอ่านเพิ่มเติมเรื่อง วิธีเลือกโคมไฟเพดาน และดู โคมไฟสำนักงาน ควบคู่กันได้

คำถามที่พบบ่อย